استاد فرامرز پایور، پدر سنتور ایران

تقدیم به خانواده بزرگ سنتورنوازان و دوستداران موسیقی ملی ایران... این وبلاگ به بررسی آثار،سبک، شخصیت و کلیه ابعاد زندگی هنری استاد پایور اختصاص یافته. دوستان عزیز، برداشت و استفاده از مطالب تنها با ذکر منبع مجاز است...لطفا به حریم یکدیگر احترام بگذاریم

رنگ شهر آشوب (قسمت اول)
ساعت ۳:۱٧ ‎ب.ظ روز شنبه ۱٩ شهریور ۱۳٩٠  کلمات کلیدی: شهرآشوب ، رنگ شهرآشوب ، کتاب رنگ شهرآشوب

معنای شهر آشوب 

1. رنگی قدیمی با الحان ساده و زیبا و دلنشین که در دستگاه های شور، ماهور، همایون، راست پنجگاه، چهارگاه اجرا می شود.

2. وجه تسمیه آن از شهرآشوب یا شهرانگیز، مأخوذ از نوعی شعر فارسی است که در آن، شاعر در توصیف ارباب حرفه به مدح و ذم پیشه و پیشه وران و صنعت و صنعت گران یک شهر، با به کارگیری اصطلاحات خاص آن حرفه و در فرم های مختلف شعری (قطعه، قصیده، رباعی، غزل، مثنوی) می پردازد مانند کارنامه بلخ سنایی، شهرآشوب سعد سلمان در وصف دلبر آهنگر و خباز، عنبر فروش و رنگ ریز و یا مهستی گنجوی و امیر خسرو دهلوی و سیفی بخاری و ...


بعد از شهرآشوب و شورانگیز، اشعاری به همان روش و معنی موجود است به نام های دهرآشوب، جهان آشوب، فلک آشوب. البته شهرآشوب از نغمه های تعزیه ای به وزن شهابی نیز بوده است. 

مثال در وصف دلبر آهنگر:

     اگر آهنگری ست پیشه تو          با من ای دلربای، در ده تن

   از دل خویش وز دلم بر ساز        از پی کار،  کوره و آهن

    کآهنی نیست سخت چون دل تو    کوره ای نیست گرم چون دل من 

(سعد سلمان)

3. شهرآشوب در معنی آشوبنده شهر (صفت مرکب مرخم) نیز به عنوان ترکیبی زیبا در اشعار بسیاری از شعرای ایران به شاهدی نشسته است:

فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب 

 چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را

(حافظ)

4.شهرآشوب در ردیف موسیقی معاصر: آهنگی موزون و رنگی است در انتهای دستگاه های شور،‌ چهارگاه،‌ ماهور،‌ همایون،‌ راست پنج گاه که خود شامل بعضی از قطعات کوتاه از گوشه ها و مضراب ها و رنگ و تصنیف بوده و به همین جهت شهرآشوب در نهایت، ‌طولانی ترین رنگ در ردیف موسیقی ایران محسوب می شود.

برای مثال: شهرآشوب در دستگاه شور،‌ تنظیم استاد فرامرز پایور برای سنتور، متشکل از 32 قطعه که با خاتمه، ‌33 قطعه را تشکیل می دهد و این اسامی در آن مشهود است: گلریزان و پروانه (کبیر)، رهاوی،‌ زیرکش سلمک،‌ سلمک، ‌شهناز، ‌رضوی،‌ بیات ترک (پروانه صغیر)، افشاری، رقص چوبی و قرائی، دشتی، دشتستانی، حاجیانی، رنگ مات، دستان العرب، ابوعطا، حجاز، پاارمنی، اوج اول، اوج ثانی، اوج ثالث (چرا مخمل نمی پوشی، چرا با ما نمی جوشی) و فرود، هشدری، پروانه هشتری و خاتمه...

استاد پایور در کتاب خود « رنگ شهرآشوب برای سنتور » که در خرداد ماه 1363 به چاپ رسیده در توضیح این رنگ آورده اند که:

رنگ شهرآشوب از رنگ های بسیار قدیمی موسیقی ملی ایران است که در حقیقت، خود به عنوان یک دستگاه کامل شور ضربی (شور و متعلقات آن: ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی) می تواند محسوب شود.

چنین به نظر می رسد که این قطعه ساخته یک استاد نبوده، بلکه تکه های آن به وسیله استادان مختلف ساخته و جمع آوری شده و به هر حال به صورت حاضر به دست ما رسیده است.

ناگفته نماند که این رنگ تنها متعلق به دستگاه شور نبوده، بلکه دستگاه های دیگر موسیقی ما نیز رنگی به همین نام دارند که بیشتر اقتباس و الهام از رنگ شهرآشوب شور شده است...

دوستان عزیز، ادامه توضیحات استاد پایور و تحلیل رنگ شهر آشوب در یادداشت بعدی خواهد آمد... 

برگرفته از: کتاب رنگ شهرآشوب،‌تنظیم برای سنتور: فرامرز پایور،خرداد1363

واژه نامه موسیقی ایران زمین،‌ جلد دوم، مهدی ستایشگر