استاد فرامرز پایور، پدر سنتور ایران

تقدیم به خانواده بزرگ سنتورنوازان و دوستداران موسیقی ملی ایران... این وبلاگ به بررسی آثار،سبک، شخصیت و کلیه ابعاد زندگی هنری استاد پایور اختصاص یافته. دوستان عزیز، برداشت و استفاده از مطالب تنها با ذکر منبع مجاز است...لطفا به حریم یکدیگر احترام بگذاریم

نکاتی درباره کوک سنتور (مقاله ای به قلم استاد پایور)
ساعت ۱٠:٠٦ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٢ آبان ۱۳٩٠  کلمات کلیدی: سنتور ناظمی ، کوک و ساختمان سنتور ، سنتور لا کوک ، انواع سنتور

با عرض درود خدمت دوستان گرامی و همراهان صمیمی وبلاگ استاد پایور، مقاله ای ارزشمند را در خصوص استانداردهای ساخت، ساختمان و کوک سنتور تقدیم می کنم. مقاله مذکور به قلم حضرت استاد پایور و در مجله موزیک ایران در شهریور ماه 1340 به چاپ رسیده و از آنجایی که همچون دیگر اقدامات ارزشمند استاد، نشان از آینده نگری ایشان در 50 سال پیش داشته، نکات سودمند بسیاری را در جهت راهنمایی هنرمندان و سنتورنوازان امروز دربر دارد.

نکاتی درباره کوک سنتور

اغلب شاگردانی که تا حدودی به کوک سنتور آشنا شده اند و به اینجانب مراجعه می کنند، از این لحاظ به اشکال برمی خورند؛ بدین معنی که قبلا کوک سنتور را از روی نت خوانی دیگری شناخته اند و حال آنکه در حقیقت، عمل آنها اشتباه بوده است و مجبورند مجددا [مبنای] نت خوانی [خود در سنتور] را عوض کنند. برای اینکه شاگردان و همچنین معلمین محترم سنتور از این قسمت اطلاع کافی به دست آورند و اشکالی از نظر نت خوانی باقی نماند، اقدام به بحث در این مورد گردید.

با آنکه مرحوم استاد ابوالحسن صبا در سال های قبل [1332] اندازه های آنها [ابعاد سنتور] را به طور دقیق در همین مجله [موزیک ایران] چاپ کرده، ولی هنوز عده ای به خیال خود سنتورهای ابتکاری ای می سازند که یا به اندازه ای بزرگ است که حمل آن بسیار مشکل است و یا آنکه آنقدر کوچک است که صدای سنتور جز وز وز به چیز دیگری شباهت ندارد! در صورتی که سن نوازنده در بزرگ و کوچک بودن سنتور تأثیر ندارد، زیرا چه نوازنده آن بچه باشد و چه بزرگ، در هرحال با هر نوع سنتوری می تواند تمرین کند.

اصولا این از صفات ممیزه ما ایرانی هاست که هیچ وقت نمی خواهیم دنبال کار با قاعده و اسلوب صحیح برویم. نه نوازندگی مان به آدم شباهت دارد و نه سازندگی مان. هرکس برای خود سبکی به وجود آورده [است] و به خیال خود بهترین ساز را می زند. سازندگان ساز هم بدون مطالعه در ساختمان سازهای دیگران که نسبت به آنها قدمت دارند، ازخود درآوردی چیزی می سازند و البته آنچه ایشان می سازند، به نظر خویش بسیار پر ارزش [است] و شاید بهترین نمونه در تمام دنیا باشد! غافل از اینکه برای ساختن سنتور، مطالعات و تجربیات کافی لازم است.


سنتور نیز مثل ویولن یا هر ساز دیگری دارای اندازه معینی است. حال اگر سازنده ای از اندازه معمولی تجاوز کزد، دیگر نباید اسم ساز خود را سنتور بگذارد، بلکه می تواند به همان نسبت کوچکی یا بزرگی ساختمان آن را سنتور باس، سنتور آلتو یا سنتور سوپرانو یا به هر صدایی که [با] اتاندوی [گستره] آن موافقت دارد، نام گذاری کند تا سنتور ها از یکدیگر تمیز داده شود و در نتیجه، نت خوانی آنها نیز معلوم و معین گردد.

در نتیجه همین خودسری ها است که هنوز عده زیادی به نت خوانی صحیح سنتور آشنایی ندارند و سیم های اول سنتور را «دو» حساب می کنند و بقیه سیم ها را به همین ترتیب به شمار می آورند. نمی دانم چه کسی مبتکر این نت خوانی شده است. به هرحال، هرکسی بوده، بسیار آدم بی سواد و بی اطلاعی بوده [است]. به خیال خودش چون نت های موسیقی از «دو» شروع می شود و سیم های سنتور هم از پایین به بالا شروع می شوند، به همین رویه، سیم های اول را «دو» نامیده است.

منکر این [مطلب] نمی توان شد که ممکن است [یک نوع] سنتوری را طوری ساخت که سیم های اول آن با «دو» دیاپازون کوک شود و بقیه سیم ها نیز به همان ترتیب کوک شوند، اما اشکال در اینجا است که بالاخره باید اندازه این ساز نیز پیش [در قیاس با] سازهای دیگر تثبیت شود. خوشبختانه، همان طوری که گفته شد، مرحوم استاد ابوالحسن صبا تمام اندازه های یک سنتور واقعی را به دقت تمام در مجله موزیک ایران شرح داده است و بهتر است که سازندگان این ساز اگر نمی خواهند از این رویه تقلید کنند، اقلا مقالات مربوط را مطالعه نمایند و اطلاعات خود را در این زمینه تکمیل کنند و بعدا به کار ساختن سنتور بپردازند. به علاوه، اگر کمی از حس خودخواهی و خود رأیی خود بکاهند، نتیجه آن خواهد شد که تمام سنتورها به یک اندازه معین ساخته می شوند و اندازه آن در همه جا به یک صورت خواهد بود. البته اشکالی ندارد که به منظورهای خاص سنتورهایی کوچکتر یا بزرگتر ساخته شود ولی همان طور که گفته شد، باید اسم آن را [در قیاس] با سنتورهای معمولی تغییر داد.

خود من برای اجرای قطعه « کنسرتینو برای سنتور و ارکستر » چون از سنتورهای معمولی نمی شد استفاده کرد، دستور ساختن سنتوری را که به اصطلاح «یک هوا » از سنتورهای معمولی کوچکتر بود دادم. این سنتور که توسط آقای ناظمی ساخته شده [است] بسیار خوش صدا و با طنین بسیار مطبوعی می باشد. با اینکه اندازه آن خیلی کوچک و محفظه آن به نسبت سنتورهای معمولی خیلی فشرده تر است، دارای [صدای] بم بسیار قوی و [صدای] زیر بسیار شیرینی است. سیم های اول این سنتور، نت فا [فا دیز] کوک می شود. بدین ترتیب، کوک معمولی آن یک پرده بالاتر از سنتور های معمولی است. علت تهیه این سنتور آن بود که معمولا موسیقی ایرانی را در همه سازها یک پرده پایین تر از دیاپازون اجرا می کنند؛ مثلا همایون را از پرده سل می زنند، اما وقتی که با ارکستر همراهی می شود، چون برای سازهای فرنگی بسیار مشکل است که با کوک های معمول ایرانی ساز بزنند، [یا کوک] سازهای ایرانی را یک پرده بالا می برند و یا از یک پرده بالاتر اجرا می کنند. به همین منظور، من نیز مجبور شدم این سنتور را تهیه کنم که در نتیجه هم قطعه را از محل معمول ساز اجرا کرده باشم و هم [سنتور] با ارکستر کوک شده باشد. به هر حال، منظور از شرح فوق این بود که این سنتور که سیم اول آن فا دیز کوک می شود، دیگر سنتور معمولی نیست و می توان آن را سنتور سنتور سوپرانو نام نهاد و یا اینکه اگر سنتوری را برای اینکه بم بیشتری داشته باشد، بزرگ تر از حد معمول ساختند، می توان آن را سنتور باس نامید تا از سنتور معمولی متمایز شود و نت خوانی آن هم تغییر کند، چنان که نت خوانی ویولن آلتو و ویولن سل و ویولن با هم فرق دارند.در صورتی که همه آنها ویولن هستند و چون اندازه آنها متفاوت است، اسامی مختلف به خود گرفته اند و نت خوانی مخصوص به خود دارند. ( در پاورقی مقاله آمده است که گستره صوتی این سنتور [سنتور سوپرانو] با صدای سوپرانو منطبق نیست. بهتر است آن را « لا کوک» بنامیم، چنان که در سازهای انتقالی غربی چنین مرسوم است مانند کلارینت می بمل، سی بمل و ...)

علت اینکه کوک سنتور از نت « می» [در نظر] گرفته شده [است] و به این ترتیب کوک می شود، آن است که اگر سنتور را به اندازه معینی که شرح داده شده است بسازند، بهترین صدا (سونوریته ای) که در آن به وجود می آید، وقتی است که سیم های اول آن با نت می دیاپازون کوک شود.البته این کوک، درست به اندازه ای است که نه سیم های سنتور را پاره میکند و نه به اندازه ای شل است که قدرت دست نوازندگان را کم کند.

دانلود بداهه نوازی روح نواز استاد پایور در دستگاه نوا درآمد اول ، درآمد دوم، درآمد سوم، چهارمضراب نوا

توضیحات:

1. در این مقاله، مقصود استاد پایور از واژه « نت خوانی» ، نام گذاری و اسامی نتهای سنتور از پایین به بالا است ( نت خوانی بر روی ساز) و ایشان به وضوح دلیل آغاز شدن ترتیب سیم های سنتور را از نت می شرح داده اند.

2. خوشبختانه استاد هرگز انسانی اهل تملق و تعریف و تمجید مغرضانه نبودند و همواره واقعیات را بررسی و عیوب را گوشزد می نمودند. در این مقاله، شاهد انتقاد به جای ایشان از فقدان اصول و اسلوب لازم در امر سازسازی و نوازندگی و ابداع سبک های جدید هستیم که متاسفانه نه تنها درد جامعه 50 سال پیش ایران، که درد جامعه امروز ما است و باز به یقین به عرض می رسانم که به قول حضرت استاد، هیچ وقت نمی خواهیم دنبال کار با قاعده و با اسلوب صحیح برویم! از امر آموزش شاگرد و تهیه و تنظیم ارکستر گرفته تا بداهه پردازی و به اصطلاح ارائه سبک های جدید!

 3. همان طور که بسیاری از دوستان مطلعند، مرحوم استاد مهدی ناظمی بزرگترین استاد سنتور سازی ایران هستند که هیچ کس در این هنر نتوانسته جانشینی برای این هنرمند بزرگ باشد. حکم سنتور ناظمی، حکم تار یحیا است و همواره یگانه! از ایشان تعداد معدودی سنتور به جای مانده که اکثرشان برای استاد پایور و شاگردان خوب ایشان ساخته شده و به یادگار مانده است. سازهای ایشان همان گونه که در آثار ضبط شده استاد پایور می شنوید، دارای سیم های زرد با طنین کاملا قوی و شفاف و پرحجم و سیم های سفید کاملا شیرین و رسا و به دور از هیاهوی ملال آور است. خداوند روح این هنرمند بزرگ را قرین رحمت فرماید.

4. قطعه زیبای کنسرتینو برای سنتور و ارکستر که استاد بدان اشاره داشته اند، قبلا به تفصیل در وبلاگ تحلیل و برای دانلود قرار داده شده که می توانید از اینجا ملاحظه فرمایید. 

5. قطعات نوا (بداهه نوازی استاد پایور) که در بالا برای دانلود قرار داده شده، در آلبوم بداهه نوازی استاد پایور و با سنتور لا کوک ساخت استاد ناظمی اجرا شده اند.

منابع:

مقاله نکاتی درباره کوک سنتور،مجله موزیک ایران، شماره112، شهریورماه 1340، صفحه 21

کتاب مجموعه مقالات درباره سنتور، جلد اول، گردآوری شهاب منا