استاد فرامرز پایور، پدر سنتور ایران

تقدیم به خانواده بزرگ سنتورنوازان و دوستداران موسیقی ملی ایران... این وبلاگ به بررسی آثار،سبک، شخصیت و کلیه ابعاد زندگی هنری استاد پایور اختصاص یافته. دوستان عزیز، برداشت و استفاده از مطالب تنها با ذکر منبع مجاز است...لطفا به حریم یکدیگر احترام بگذاریم

نکاتی درمورد تدریس و تعلیم سنتور (مقاله ای به قلم استاد پایور) قسمت دوم
ساعت ۱٠:٢٦ ‎ب.ظ روز جمعه ٢۸ مهر ۱۳٩۱  کلمات کلیدی: مقالات استاد پایور در مورد سنتور ، شیوه آموزش صحیح سنتور از نظر استاد پایور ، اصول نوازندگی سنتور ، مکتب آموزشی استاد فرامرز پایور

ضمن عرض پوزش بابت تأخیر در ارسال این مطلب که به دلیل سفر بنده پیش آمد، توجه دوستان را به ادامه مقاله استاد پایور در مورد تدریس و تعلیم سنتور جلب می کنم. بخش اول مقاله را می توانید در اینجا مطالعه فرمایید.

 

 

بخش دوم مقاله استاد پایور:

 

3. اجرای مضراب ریز روی سنتور

یکی از مشکل ترین قسمت های فراگرفتن، مضراب ریز زدن روی سنتور است که چنانچه با بی دقتی و بی مبالاتی به آن نگریسته شود، هیچ وقت به نتیجه نرسیده، ریز خوب و خوش صدا و ممتد پیدا نخواهد شد و معلمین باید در این مورد دقت بسیار مبذول دارند.

اغلب دیده شده [است] که معلمین مضراب های ریز را در همان جلسات اول و دوم به شاگردان می آموزند. این عمل بدترین نوع تدریس می باشد، زیرا شاگردی که هنوز به راحتی نمی تواند مضراب تک روی سنتور بزند چطور قادر است مضراب ریز را روی ساز عمل آورد؟ در نتیجه، چون شاگرد مایل است که از معلم خود تقلید کند، سعی می کند به هر زحمتی که شده مضراب های خود را تند روی سنتور به حرکت درآورد و بدین وسیله ریز بزند. با این عمل است که مچ خود را چنان خراب می کند که شاید اصلاح آن بعدا غیر ممکن، و تصحیح آن از حوصله شاگرد بیرون باشد.


به طور کلی، چون سنتور سازی است که خود به خود دارای اکوی زیادی می باشد و وجود این اکو باعث باقی ماندن صدای نت ها روی سنتور می گردد، اصولا در مراحل اولیه احتیاجی به اجرای ریز روی سنتور نیست، زیرا وجود همین اکو نشانه باقی ماندن صدای نت هاست و در حقیقت، خود نوعی ریز محسوب می گردد. بهتر است تا چندین ماه شاگردان از اجرای ریز روی سنتور خودداری نمایند تا دست آنها با اجرای مضراب های مختلف، قدرت زدن مضراب را پیدا کند و پس از آن با تأنی و فواصل منظم و زیاد شروع به تمرین ریز نمایند. در کتاب دستور سنتور اینجانب که زیر چاپ است به طور کلی مضراب ریز استعمال نشده، بلکه تمام قطعات کتاب با مضراب های تک یا جفت درنظر گرفته شده است. در نظر است که در کتاب دوم، دستور اجرای ریز به طور کامل با تمرین های کافی و مفید داده شود. چنانچه توفیق در این قسمت حاصل آید، اجرای قطعات موسیقی روی این ساز در ردیف سازهای اروپایی با تکنیک بسیار قوی قرار خواهد گرفت.

در اینجا اجمالا می توان شرح داد که مضراب در ریز باید کاملا بلند و مسلسل و شمرده و به راحتی زده شود. در ضمن، باید سعی شود که مضراب های دست راست و چپ هردو با یک قدرت روی ساز فرود آیند.

برای تهیه ریز ممتد و خوش صدا، تمرین های بسیار زیاد لازم است و سال های متمادی باید تمرین شود تا به قول قدما مضراب ها « پخته و جا افتاده » شوند. لازم نیست مضراب ریز خیلی تند اجرا شود، زیرا در اثر مرور زمان و تمرین های مختلف خود به خود تند می شود.مهم آن است که مضراب ریز، شمرده و مسلسل، یعنی پشت سرهم و با فواصل منظم و بلند باشد. حتی المقدور باید از زدن مضراب های کوتاه و کم صدا خودداری شود، زیرا این نوع مضراب ها قدرت دست را کم می کنند و هیچ وقت نمی توان قدرت نوازندگی را با آنها نشان داد. برعکس، اگر مضراب ها محکم روی سنتور فرود آیند _ اگر گاهی لازم به آهسته و کم صدا نواختن باشد_ این عمل به راحتی انجام می گیرد، در صورتی که عکس آن عملی نیست؛ یعنی اگر دست به زدن مضراب کم صدا عادت کرد، هیچ وقت مضراب قوی روی ساز نمی تواند بزند. ناگفته نماند که مضراب محکم روی ساز نباید توأم با فشار به دست یا مچ یا آرنج و یا بازو باشد، بلکه باید بدن فشار به آنها، هرچقدر که خود دست قدرت دارد، مضراب را به روی سیم ها فرود آورد. درضمن، از گرداندن حلقه مضراب در انگشت نیز جدا باید خودداری شود، زیرا این عمل به کلی قدرت نوازندگی را از نوازنده سلب می نماید و [ بدین ترتیب] هیچ وقت نوازنده به ساز خود مسلط نخواهد شد.

4. تماس مضراب ها با سیم:

در اغلب شاگردان مشاهده می شود که مضراب را در اختیار خود ندارند، یعنی مواقعی که می خواهند سکوت کنند بی اختیار مضراب هایشان با سیم تماس پیدا کرده به اصطلاح صدای وز سیم ها را در می آورند. این عمل بسیار زننده و نامطبوع بوده موجب ناراحتی شنوندگان می شود. شاید اغلب نوازندگان به این موضوع توجه نداشته اند یا تاکنون توجه نکرده باشند. به هر حال، از هم اکنون که مشغول نواختن می شوند، بهتر است سعی کنند تا موقعی که آنها اراده نکرده اند، مضراب ها با سیم های سنتور تماس پیدا نکند. در ضمن، همان طوری که گفته شد، چون سنتور دارای اکوی زیاد می باشد و صدای هر نت تا مدت ها باقی می ماند، نوازندگان باید سعی کنند مضراب را درست روی همان سیمی که مایل به صدا درآوردن آن هستند فرود آورند. کمی عدم توجه موجب می شود که مضراب به محل مخصوص به خود نخورد و در نتیجه سیم های دیگر نیز به صدا درآیند و در نتیجه ساز آنها ساز شلوغ و درهم و برهمی خواهد شد که شنونده از آن به هبچ وجه مطلبی درک نخواهد کرد. چنانچه نوازنده از عهده اجرا خوب برآید_ یعنی مضراب ها را کاملا به سیم های مربوط به خود بزند و از زدن مضراب به سیم های نامربوط خودداری کند_ هرچقدر هم قطعه موسیقی تند باشد، قطعه مفهوم خواهد داشت و برای شنونده لذت بخش خواهد بود و این عمل جز با آهسته کارکردن و دقت در زدن مضراب های صحیح در محل های معین خود میسر نیست.

در خاتمه، مجددا متذکر می شود که مطالب فوق، چه برای معلمین از جهت تدریس چه برای شاگردان از نظر اجرا، نکات بسیار دقیق و قابل توجهی می باشد. چنانچه با دقت به نکات فوق عمل شود، نوازنده ساز هرچقدر هم مطالب ساده و پیش پا افتاده بزند، چون تمیز و بدون غلط اجرا می نماید باز [ هم] قابل شنیدن و قابل تحسین است؛ چه رسد به آنکه با این تکنیک، مطالب مشکل و کلاسیک موسیقی ملی را تمرین و اجرا نماید.»

منابع:

مقاله نکاتی در مورد تدریس و تعلیم سنتور، فرامرز پایور، مجله موزیک ایران، شماره 111، مرداد ماه 1340، صفحه 17

کتاب مجموعه مقالات درباره سنتور، جلد اول، گردآی شهاب منا

توضیحات:

1. نکاتی که استاد در این مقاله متذکر شده اند، اصولی ترین نکات در آموزش صحیح سنتور می باشد که باید مورد توجه تمام هنرآموزان گرامی قرار گیرد. البته علاوه بر مدرسین، آگاهی از این مطالب را برای هنرجویان مبتدی سنتور نیز لازم می دانم. چراکه اگر هنرجو از چارچوب اصولی که باید از معلم خود بیاموزد آگاهی یابد، می تواند توقع منطقی و ایده آل گرایانه ای از معلم خود داشته و در نتیجه به سبب عدم اطلاع و آگاهی در این زمینه، استعداد، علاقه و وقت گرانبهای خود را به معلم نه چندان شایسته نسپارد. لذا خواهشمندم تمام افرادی که به نحوی با آموزش و آموختن سنتور در ارتباط هستند، بار دیگر هر دو بخش مقاله را به دقت مطالعه کرده و در عمل از آن بهره ببرند. در ادامه به بحث بیشتر در زمینه آسیب شناسی امروز نوازندگی و آموزش سنتور می پردازم. 

2. نخستین اشکال رایج در نوازندگی سنتور که تا حد زیادی می تواند مربوط به نحوه آموزش های اولیه باشد، اکول نوازندگی است. متأسفانه عده بسیاری از هنرجویان سنتور به جای مضراب زدن با حرکت مچ دست، از ساعد و بازو استفاده می کنند. دقت داشته باشید اگر ده سال هم با این روش نوازندگی کنید و تمام قطعات پر از تکنیک و سرعت را هم به این شیوه بنوازید، بازهم در نوازندگی، قدم اولتان اشتباه است و پایه ساختمان که متزلزل باشد، تا ثریا کج خواهد رفت! همین که دست به مضراب ببرید، صرف نظر از تمام آنچه که نواخته اید، درس اول در نوازندگی تان پر از اشکال و غیر قابل پذیرش خواهد بود! همچنین باید دقت داشت که حرکت مچ به صورت چرخش افقی نیز اشتباه است و مچ باید به صورت عمودی به بالا و پایین حرکت داشته باشد و مضراب ها به سیم اصابت کنند. برخی از سنتورنوازان حرکات فراوان ساعد و بازوها را جزء افه ها و ژست های نوازندگی می دانند که متأسفانه کاملا غلط است! این امر علاوه بر زیانی که بر فیزیک نوازنده از لحاظ تعدد حرکات بدنی و گرفتن سرعت دست و صرف انرژی بیهوده دارد، از نظر تکنیکی، صدادهندگی مضراب روی ساز و زیبایی فیگور بدن حین نواختن نیز مانع بزرگی محسوب می شود!  

3. نکته بسیار مهم دیگر که بازهم در هنرجویان دورمانده از آموزش صحیح دیده ام، حرکات اضافی بدن و حتا بد نشستن پشت ساز است! بدن حین نواختن ساز باید ثابت و صاف و مستقر باشد. یعنی به اصطلاح قوز نکنیم، به جلو و طرفین خم نشویم، گردن نه زیاد بالا و نه زیاد پایین و بدون چرخش اضافی، پاها کاملا جفت مقابل ساز قرار گیرد. دستها از ناحیه آرنج بیش از حد باز یا بسته نباشد و...این عوامل علاوه بر راحتی فیزیکی بدن، در رعایت عوامل زیبایی شناختی هنری و برقراری ارتباط روانشناسی خوب با شنونده هم اهمیت دارند. بازهم تأکید می کنم که این نکات ریز اما مهم در هنگام تمرینات منزل هم باید کاملا رعایت شوند تا به صورت عادت و در وجود فرد نهادینه شوند. اگرنه هنرجویانی که تصور می کنند در منزل می توانند به میل خود و شیوه دلخواه پشت ساز بنشینند و در کلاس در حضور استاد، شیوه صحیح را رعایت کنند، کاملا در اشتباهند! چون فیزیک بدن به طور ناخودآگاه طبق عادت خود عمل می کند.

4. ایجاد صدای زلال و شفاف از دیگر نکاتی است که متأسفانه برخی معلمان در آموزش به آن توجه کافی ندارند. آنچه من نزد استادان خود و در مکتب استاد پایور آموختم، این بود که نواختن حتا یک ضربه نادرست روی سیم ساز یا اصطلاحا یک ضربه کثیف حین درس جواب دادن نیز پذیرفتنی نیست! جالب اینکه این مهم از همان جلسه اول درس شاگرد، کاملا رعایت می شد و این مطلب را استاد پایور به خوبی در این مقاله توضیح داده اند. این دقت و وسواس در کلاس باعث می شود که شاگرد با مضراب های تمیز و شفاف بار بیاید و بداند که از ساز زدن خود، باید چه صدایی را انتظار داشته باشد. متأسفانه هنرجویانی با آموزش نادرست قبلی خود، مراجعه نموده اند که وقتی ساز می زدند، بیشتر مضراب ها به سیم غیر صحیح اصابت کرده و صدای حاصله پر از خطا و اشتباه بود، اما چون معلم قبلی شان هیچ گاه این اشتباه را به آنها گوشزد نکرده بود، حتا متوجه نمی شدند که کارشان چنین اشکالی دارد! یعنی به همان صدای کثیف و پر از اشتباه عادت کرده بودند. توجه کنید که اگر مضراب به سیم صحیح برخورد نمی کند، یا زاویه دست و نشستن غیر صحیح است، یا حالت مضراب زدن (مثلا از حرکت انگشت یا ساعد است)، یا اینکه محل اصابت مضراب روی سیم صحیح نیست (مثلا مضرابها به وسط سیم های ساز برخورد کند درحالی که باید در فاصله تقریبی 4 سانتی متری خرک اصابت کند).

5. مضراب های ریز که گاها تا سالها به صورت اشکال در مضراب هنرجو باقی می ماند! در اینجا از هنرآموزان محترم تمنا دارم که لطف کنند و در ابتدای آموزش، شاگرد را وارد ریز زدن نکنند! تمام اصول ترتیبی آموزش سنتور در کتاب دستور سنتور استاد پایور رعایت شده و اینکه برخی مدرسین به بهانه آموختن قطعات آشنا و محبوب عامیانه خارج از کتاب استاد پایور، شاگرد را از مراحل اولیه وارد ریز زدن می کنند، کاملا اشتباه است! شاگرد که هنوز توان نواختن مضراب تک را پیدا نکرده، چگونه می تواند ریز سالم و یکدست تحویل دهد؟ مسلم است که تمام فیگور دست و مضراب به هم میخورد و این هنر نیست بلکه ظلم است در حق هنرجو!  از طرف دیگر، برخی مدرسین محترم لطف می کنند و به یکباره از آموزش قسمت دوم کتاب دستور سنتور (بخش ریزها و تکیه ها) صرف نظر می کنند و اصلا خود را با این بخش حساس و مهم درگیر نمی کنند! فقط برای شاگرد تا چند سال قطعات ضربی بدون ریز و تزئینات تجویز می کنند، که این هم به نوبه خود ظلم و کم فروشی در آموزش سنتور است. متأسفانه این روزها آنقدر شاهد این فجایع آموزشی هستم که ذکر آنها برایم اجتناب ناپذیر است!

5. مهم ترین مسئله ای که مایلم بدان اشاره کنم، بحث وجدان و اخلاق کاری و هنری در امر آموزش است. مکتب استاد پایور بر پایه اصول اخلاقی و وجدان کاری بنا نهاده شده و افرادی که نتوانند این اصول را سرلوحه کار خود قرار دهند، شایستگی قرار گرفتن و نام بردن از مکتب مقدس هنری استاد را ندارند، حتا اگر سابقه حضور فیزیکی در کلاس و محضر ایشان را داشته باشند! البته به نظر حقیر، کسی که این شرایط را دارا نیست، نه تنها در مکتب استاد پایور، که در مکتب مقدس هنر نیز جایی ندارد! امیدوارم که وجدان آگاه همه هنرآموزان موسیقی، راهنمای همیشگی آنها در امر متعالی آموزش باشد.  

 

مطالب مرتبط:

1. قسمت اول مقاله شیوه تدریس و تعلیم سنتور به قلم استاد پایور

2. صفحه مقالات استاد فرامرز پایور