آواز دیلمان

دیلمان : لحنی است در آواز دشتی مربوط به ناحیه دیلمان و اسپیلی، سرزمین پهناوری در جنوب شرقی لاهیجان. نت نویسی دیلمان و تواردش به ردیف، مرهون التفات ابوالحسن صبا به این لحن زیبای محلی است. بعد از سال های 1300، وی ماموریت اداری یافت تا ضمن سر و سامان دادن به اوضاع جوانان خطه گیلان و تاسیس مدرسه مستظرفه، در الحان محلی نیز به جست و جو پردازد. قطعات زیبای بسیاری ره آورد سفر مذکور بود که یکی از آنان دیلمان است. مشاهده منظره روستا نشینانی فرسوده از انجام کار روزانه که لحنی را گاه تنها و گاه به همراهی ساز نی زمزمه می کردند، استاد را برانگیخت و دیلمان را سر و سامانی داد، چنان که در کتاب ردیف ویولن و ردیف دوم سنتور استاد در مایه دشتی مذکور است. دیلمان در سال 1342 توسط جواد معروفی برای ارکستر تنظیم شد و در بهمن ماه همان سال در کنسرت انجمن موسیقی ملی به اجرا درآمد و در سال 1327 شمسی در فیلم طوفان زندگی با صدای بنان به گوش رسید و پس از آن، صوت بنان و دیلمان به اتفاق به مراحل اشتهار راه یافتند و دیلمان همچنین در "ردیف ابوالحسن صبا" باقی ماند تا جایی که آن را به عنوان گوشه ای از آواز دشتی (از ردیف صبا) ‌اجرا می نمایند. صبا معتقد بود دیلمان را باید با صدای دورگه خوانندگان بومی شنید تا اصالت حالات آن به گوش رسد. دیلمان در ردیف های سنتی موجود نیست، هرچند سنتی ترین الحان در روستاها و بر زبان سنتی ترین مردمان است، اما به صورت مدون در کنار دیگر الحان ردیف میرزا عبدالله یا دیگر ردیف های معتبر موجود مشهود نیست.

دیلمان فاصله سوم دشتی است با شعری بر وزن دوبیتی در بحر هزج:

چنان در قید مهرت پای بندم      که گویی آهویی سر در کمندم

"مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل" آغاز می شود و در بیت دوم، ملودی از یک نت بالاتر یعنی فاصله چهارم دشتی آغاز شده و با هماهنگی با تحریر مخصوص و واژه های شعری به تونیک شور فرود می آید.

برگرفته از واژه نامه موسیقی ایران زمین: مهدی ستایشگر (جلد اول)

دانلود گوشه دیلمان با سنتور استاد پایور و آواز استاد شجریان

از نکات قابل توجه در اجرای زیبای استاد، پای بندی کامل ایشان به جملات ثبت و اجرا شده توسط استاد صبا است. پایور همواره در عین وفاداری به روایات قدما، نبوغ و سخن و لحن تازه خود را به بهترین وجه در کارش منعکس نموده است و این ویژگی از طریق مقایسه این اجرا با آواز دیلمانی که از ویولن سولوی استاد صبا به جای مانده کاملا مشهود است. جملات به زیبایی روی سنتور و با بهره گیری از تمام وسعت و امکانات اجرایی ساز سنتور و بیان حالاتی که استاد صبا در توضیحات خود بدان اشاره داشته اند، به کار گرفته شده. ملاحت خاصی که اجرای استاد پایور در ریزها و همچنین جواب آواز های پخته و متناسب در اجرا دارا بوده، سبب فضاسازی کاملی از مقصود و احساس آهنگساز است که البته در کنار آواز زیبای استاد شجریان، این دیلمان را دیلمانی بی بدیل ساخته است! از دیگر نکات جالب، استفاده از نت های کرماتیک، برگزیدن پوزیسیون سوم (محدوده سیم های پشت خرک) در کوک سنتور برای نت متغیر دشتی است که بر سوزناکی تحریر ها افزوده و همچنین استفاده نوازش گونه ایشان از ریز در سیم های پشت خرک زرد که به نوعی از ابتکارات استاد محسوب می شود.   

 

 دیلمان (آلبوم راز دل)

بهارا! بنگر این خاک بلاخیز

که شد هر خاربن چون دشنه خونریز

 بهارا! بنگر این صحرای غمناک

که هر سو کشته یی افتاده بر خاک

 بهارا! بنگر این کوه و در و دشت

که از خون جوانان لاله گون گشت

 بهارا! دامن افشان کن زگلبن

مزار کشتگان را غرق گل کن

میان خون و آتش ره گشاییم

از این موج و از این طوفان بر آییم

 دگر بارت چو بینم شاد بینم

سرت سبز و دلت آباد بینم

 اشعار: هوشنگ ابتهاج ( ه ا.سایه )

/ 12 نظر / 286 بازدید
نمایش نظرات قبلی
نسیم احمدیان(مدیر وبلاگ) در پاسخ به آقای ادیب

...البته مثلا دیلمانی که از ویولن سولوی استاد صبا باقی مانده،مفصل و دارای پیچیدگی های خاص است اما ایشان در امر آموزش شاگرد غیر حرفه ای همه جوانب را در نظر می گرفتند و در صدد تالیف دایرتالمعارف ردیف نبودند.درعین حال با خلاقیت و نبوغ خود نغماتی زیبا را با رعایت هویت آنها به ردیف خود اضافه کردند. دو آلبوم ویولن ابوالحسن صبا و سه تار صبا را که توسط موسسه ماهور منتشر شده از دست ندهید.

ادیب(چشم انداز موسیقی ایران )

کلا ردیف به نظر من یک روش آموشی است چه ردیف مختصر و مفید صبا چه ردیف عریض و طویل موسی معروفی( که شورای موسیقی وقت متشکل از عبادی . شهردار و ...."در ذهنم نیست" رای به عدم چاپ آن دادند .)... ردیف درست به نظر من باید ردیفی باشد که هنر جو را جذب موسیقی ایرانی کند و قدرت خلاقیت را از او را بر انگیزد که به نظر من ردیفی مثل میرزاعبدالله و برومند !!!" که خیلی جای بحث دارد" موسی معروفی و ... فاقد این مزیت و خاصیت می باشد . اگر ردیف کامل مزیتی داشت کسانی مثل صبا و وزیری می تواتنستند این دایره المعارف را جمع کنند ولی واقعا جای تامل دارد که چرا این کار را نکردند ....... نیاز موسیقی ما چیز دیگر است . ...

ادیب(چشم انداز موسیقی ایران )

نکته دوم مسئله ردیف هست که متاسفانه ضرر آن برای ما بیشتر از مزیت آن بوده : (در مسئله ردیف) به قول صبا : <<نکته ی دیگری که موسیقی ما را از پیشرفت بازداشته ، بی علاقگی مردم در امر فراگیری موسیقی است. در گذشته هر کس که شور و ذوق هنر را در خود می یافت لااقل 10-15 سال از عمر خود را صرف فراگرفتن آن می کرد ولی امروز آنهایی که به هنرموسیقی علاقه نشان می دهند می خواهند آن را طی چند ماه یاد بگیرند و هنوز به مرحله صلاحیت و استادی نرسیده کلاس آموزشی باز می کنند. سابقا چون نت معمول نبود هر شاگرد مجبور بود که هر گوشه ای از موسیقی ایرانی را چندین بار تمرین کند و تا خوب از عهده ی آن بر نمی آمد ، استاد درس دیگری به او نمی آموخت. اما امروز که نت موسیقی معمول گشته است شاگردان پیش خود و بدون آنکه متوجه عیوب کار خود گردند از روی نت یکی دو بار یک دستگاه را مشق می گیرند و سطحی از آن می گذرند>>

ادیب(چشم انداز موسیقی ایران )

بزرگترین ضرری که ردیف در زندان جزوه (نت ) برای ما داشته . دور شدن از مهمترین ویژگی موسیق ایرانی است " بداهه نوازی" هنر جو ردیف را مزند از روی یک نت کامل هم می زند !! صحیح هم می زند !!!! ولی .....هر بار دیگر هم از او بخواهیم همان مطلب را مضراب به مضراب می زند و باز دوباره .......

ادیب(چشم انداز موسیقی ایران )

مرسی از توجه تون . از مثالتون در مورد نویسنده و کتاب خواندن بسیار لذت بردم . دقیقا همین است . و در مورد بداهه نوازی و ... فکر می کنم گوش کردن خیلی می تواند راه گشا باشد. بازم ممنون [گل]

مسعود جمالی

با تشکر از این که یک مطلب تخصصی در این نوشتار نگاشته اید، ذکر این نکته ضروریست که اجرای دیلمان در این نوار با آنچه مرحو استاد صبا نگاشته اند تفاوت دارد. آنچه مرحوم استاد صبا به نت درآورده استفاده از فاصله ششم شور بصورت نیم بزرگ است (می کرن در شور سل) حال آنکه استاد بزرگ مرحوم پایور همانگونه که نوشته اید از فاصله کروماتیک در این قسمت استفاده کرده است که الحق زیباتر است. نکته ای را نوشته اید که برای اجرا پشت خرک ها انتخاب شده. یکی از دلایلی که اکثر نوازندگان از پشت خرک های سنتور کمتر استفغاده میکنند آن است که اجرا در پشت خرک مستلزم رخورداری از مضرابی بسیار قوی می باشد. همه نوازندگان سنتور می دانند که مضرابی که بر ناحیه پشت خرک فرود می اید گویی تمایلی به باز گشت ندارد و نوازنده باید آنچنان مضراب پر قدرتی داشته باشد که بتواند صدا از ناحیه پشت خرک سنتوئر خارج نماید. اما قدرت صرف یعنی صدای بلند و این مطلوب نیست. نوازنده بایست آنقدر بر حرکات مضراب خود مسلط باشد که در عین با قدرت نواختن صدایی موزون و متوازن از ساز بگوش برسد و مرد این میدان تنها انگشت شمارانی هستند که عمر در یاد گیری ساز گذرانده اند و با نوازندگان بز

مسعود جمالی

با تشکر از این که یک مطلب تخصصی در این نوشتار نگاشته اید، ذکر این نکته ضروریست که اجرای دیلمان در این نوار با آنچه مرحو استاد صبا نگاشته اند تفاوت دارد. آنچه مرحوم استاد صبا به نت درآورده استفاده از فاصله ششم شور بصورت نیم بزرگ است (می کرن در شور سل) حال آنکه استاد بزرگ مرحوم پایور همانگونه که نوشته اید از فاصله کروماتیک در این قسمت استفاده کرده است که الحق زیباتر است. نکته ای را نوشته اید که برای اجرا پشت خرک ها انتخاب شده. یکی از دلایلی که اکثر نوازندگان از پشت خرک های سنتور کمتر استفغاده میکنند آن است که اجرا در پشت خرک مستلزم رخورداری از مضرابی بسیار قوی می باشد. همه نوازندگان سنتور می دانند که مضرابی که بر ناحیه پشت خرک فرود می اید گویی تمایلی به باز گشت ندارد و نوازنده باید آنچنان مضراب پر قدرتی داشته باشد که بتواند صدا از ناحیه پشت خرک سنتوئر خارج نماید. اما قدرت صرف یعنی صدای بلند و این مطلوب نیست. نوازنده بایست آنقدر بر حرکات مضراب خود مسلط باشد که در عین با قدرت نواختن صدایی موزون و متوازن از ساز بگوش برسد و مرد این میدان تنها انگشت شمارانی هستند که عمر در یاد گیری ساز گذرانده اند و با نوازندگان بز