نکاتی درباره کوک سنتور (مقاله ای به قلم استاد پایور)

سنتور نیز مثل ویولن یا هر ساز دیگری دارای اندازه معینی است. حال اگر سازنده ای از اندازه معمولی تجاوز کزد، دیگر نباید اسم ساز خود را سنتور بگذارد، بلکه می تواند به همان نسبت کوچکی یا بزرگی ساختمان آن را سنتور باس، سنتور آلتو یا سنتور سوپرانو یا به هر صدایی که [با] اتاندوی [گستره] آن موافقت دارد، نام گذاری کند تا سنتور ها از یکدیگر تمیز داده شود و در نتیجه، نت خوانی آنها نیز معلوم و معین گردد.

در نتیجه همین خودسری ها است که هنوز عده زیادی به نت خوانی صحیح سنتور آشنایی ندارند و سیم های اول سنتور را «دو» حساب می کنند و بقیه سیم ها را به همین ترتیب به شمار می آورند. نمی دانم چه کسی مبتکر این نت خوانی شده است. به هرحال، هرکسی بوده، بسیار آدم بی سواد و بی اطلاعی بوده [است]. به خیال خودش چون نت های موسیقی از «دو» شروع می شود و سیم های سنتور هم از پایین به بالا شروع می شوند، به همین رویه، سیم های اول را «دو» نامیده است.

منکر این [مطلب] نمی توان شد که ممکن است [یک نوع] سنتوری را طوری ساخت که سیم های اول آن با «دو» دیاپازون کوک شود و بقیه سیم ها نیز به همان ترتیب کوک شوند، اما اشکال در اینجا است که بالاخره باید اندازه این ساز نیز پیش [در قیاس با] سازهای دیگر تثبیت شود. خوشبختانه، همان طوری که گفته شد، مرحوم استاد ابوالحسن صبا تمام اندازه های یک سنتور واقعی را به دقت تمام در مجله موزیک ایران شرح داده است و بهتر است که سازندگان این ساز اگر نمی خواهند از این رویه تقلید کنند، اقلا مقالات مربوط را مطالعه نمایند و اطلاعات خود را در این زمینه تکمیل کنند و بعدا به کار ساختن سنتور بپردازند. به علاوه، اگر کمی از حس خودخواهی و خود رأیی خود بکاهند، نتیجه آن خواهد شد که تمام سنتورها به یک اندازه معین ساخته می شوند و اندازه آن در همه جا به یک صورت خواهد بود. البته اشکالی ندارد که به منظورهای خاص سنتورهایی کوچکتر یا بزرگتر ساخته شود ولی همان طور که گفته شد، باید اسم آن را [در قیاس] با سنتورهای معمولی تغییر داد.

خود من برای اجرای قطعه « کنسرتینو برای سنتور و ارکستر » چون از سنتورهای معمولی نمی شد استفاده کرد، دستور ساختن سنتوری را که به اصطلاح «یک هوا » از سنتورهای معمولی کوچکتر بود دادم. این سنتور که توسط آقای ناظمی ساخته شده [است] بسیار خوش صدا و با طنین بسیار مطبوعی می باشد. با اینکه اندازه آن خیلی کوچک و محفظه آن به نسبت سنتورهای معمولی خیلی فشرده تر است، دارای [صدای] بم بسیار قوی و [صدای] زیر بسیار شیرینی است. سیم های اول این سنتور، نت فا [فا دیز] کوک می شود. بدین ترتیب، کوک معمولی آن یک پرده بالاتر از سنتور های معمولی است. علت تهیه این سنتور آن بود که معمولا موسیقی ایرانی را در همه سازها یک پرده پایین تر از دیاپازون اجرا می کنند؛ مثلا همایون را از پرده سل می زنند، اما وقتی که با ارکستر همراهی می شود، چون برای سازهای فرنگی بسیار مشکل است که با کوک های معمول ایرانی ساز بزنند، [یا کوک] سازهای ایرانی را یک پرده بالا می برند و یا از یک پرده بالاتر اجرا می کنند. به همین منظور، من نیز مجبور شدم این سنتور را تهیه کنم که در نتیجه هم قطعه را از محل معمول ساز اجرا کرده باشم و هم [سنتور] با ارکستر کوک شده باشد. به هر حال، منظور از شرح فوق این بود که این سنتور که سیم اول آن فا دیز کوک می شود، دیگر سنتور معمولی نیست و می توان آن را سنتور سنتور سوپرانو نام نهاد و یا اینکه اگر سنتوری را برای اینکه بم بیشتری داشته باشد، بزرگ تر از حد معمول ساختند، می توان آن را سنتور باس نامید تا از سنتور معمولی متمایز شود و نت خوانی آن هم تغییر کند، چنان که نت خوانی ویولن آلتو و ویولن سل و ویولن با هم فرق دارند.در صورتی که همه آنها ویولن هستند و چون اندازه آنها متفاوت است، اسامی مختلف به خود گرفته اند و نت خوانی مخصوص به خود دارند. ( در پاورقی مقاله آمده است که گستره صوتی این سنتور [سنتور سوپرانو] با صدای سوپرانو منطبق نیست. بهتر است آن را « لا کوک» بنامیم، چنان که در سازهای انتقالی غربی چنین مرسوم است مانند کلارینت می بمل، سی بمل و ...)

علت اینکه کوک سنتور از نت « می» [در نظر] گرفته شده [است] و به این ترتیب کوک می شود، آن است که اگر سنتور را به اندازه معینی که شرح داده شده است بسازند، بهترین صدا (سونوریته ای) که در آن به وجود می آید، وقتی است که سیم های اول آن با نت می دیاپازون کوک شود.البته این کوک، درست به اندازه ای است که نه سیم های سنتور را پاره میکند و نه به اندازه ای شل است که قدرت دست نوازندگان را کم کند.

دانلود بداهه نوازی روح نواز استاد پایور در دستگاه نوا درآمد اول ، درآمد دوم، درآمد سوم، چهارمضراب نوا

توضیحات:

1. در این مقاله، مقصود استاد پایور از واژه « نت خوانی» ، نام گذاری و اسامی نتهای سنتور از پایین به بالا است ( نت خوانی بر روی ساز) و ایشان به وضوح دلیل آغاز شدن ترتیب سیم های سنتور را از نت می شرح داده اند.

2. خوشبختانه استاد هرگز انسانی اهل تملق و تعریف و تمجید مغرضانه نبودند و همواره واقعیات را بررسی و عیوب را گوشزد می نمودند. در این مقاله، شاهد انتقاد به جای ایشان از فقدان اصول و اسلوب لازم در امر سازسازی و نوازندگی و ابداع سبک های جدید هستیم که متاسفانه نه تنها درد جامعه 50 سال پیش ایران، که درد جامعه امروز ما است و باز به یقین به عرض می رسانم که به قول حضرت استاد، هیچ وقت نمی خواهیم دنبال کار با قاعده و با اسلوب صحیح برویم! از امر آموزش شاگرد و تهیه و تنظیم ارکستر گرفته تا بداهه پردازی و به اصطلاح ارائه سبک های جدید!

 3. همان طور که بسیاری از دوستان مطلعند، مرحوم استاد مهدی ناظمی بزرگترین استاد سنتور سازی ایران هستند که هیچ کس در این هنر نتوانسته جانشینی برای این هنرمند بزرگ باشد. حکم سنتور ناظمی، حکم تار یحیا است و همواره یگانه! از ایشان تعداد معدودی سنتور به جای مانده که اکثرشان برای استاد پایور و شاگردان خوب ایشان ساخته شده و به یادگار مانده است. سازهای ایشان همان گونه که در آثار ضبط شده استاد پایور می شنوید، دارای سیم های زرد با طنین کاملا قوی و شفاف و پرحجم و سیم های سفید کاملا شیرین و رسا و به دور از هیاهوی ملال آور است. خداوند روح این هنرمند بزرگ را قرین رحمت فرماید.

4. قطعه زیبای کنسرتینو برای سنتور و ارکستر که استاد بدان اشاره داشته اند، قبلا به تفصیل در وبلاگ تحلیل و برای دانلود قرار داده شده که می توانید از اینجا ملاحظه فرمایید. 

5. قطعات نوا (بداهه نوازی استاد پایور) که در بالا برای دانلود قرار داده شده، در آلبوم بداهه نوازی استاد پایور و با سنتور لا کوک ساخت استاد ناظمی اجرا شده اند.

منابع:

مقاله نکاتی درباره کوک سنتور،مجله موزیک ایران، شماره112، شهریورماه 1340، صفحه 21

کتاب مجموعه مقالات درباره سنتور، جلد اول، گردآوری شهاب منا 

/ 18 نظر / 36 بازدید
نمایش نظرات قبلی
ياسي

سلام ممنونم خیلی جالب بود کاش در یک مطلب جداگانه روش کامل کوک سنتور رو هم قرار بدید بازم ممنون

نادر

درود دوباره بله دقیقا فرمایش شما درسته سنتور رو بدلیل کشش و بار فیزیکی سیمها نمیشه با سازهای لا دیاپازون کوک کرد اما مقصود من که الان به نتیجه رسیدم این بود که در این سالهای اخیر خیلی تاکید میکنند به ساز ایرانی و ساز غربی مخصوصا که ارشاد خیلی مایه میذاره بر سر این مطلب میگن ساز ایرانی قابلیت اجرای بسیار عالی گامهای ایرانی رو داره بر فرض تار یا کمانچه که الان باید بگم خیر چنین چیزی نیست نه تار و نه سنتور و نه سازهای محلی مثل کمانچه هیچکدوم قابلیت اجرای همه گامهای ایرانی رو به سهولت ندارند یعنی در بعضی گامها به دشواری یا ضعف در صدادهی دچار میشیم و حتما در مطلبی خواهم نوشت که مشکل ساز نیست که بگوییم یکی ایرانی خوان هست و دیگری غربی و مشکل سل کوک و لا کوک نیست مشکل گامهای ایرانیست که از نظر البته فواصل با تئوری جهانی موسیقی یکی هست اما از لحاظ ساختار گامی کاملا خارج از این سیستم هست و مشکل از گامهای ماست و هیچ سازی به راحتی نمیتواند تمام گامهای ایرانی رو بخوبی بنوازد و قضیه تفکیک سازها از این جهت هم کاملا بیهودست

ریحانه باقری

سلام خانم احمدیان . باز هم از وبلاگ پربارتون ممنونم . هر دفعه که به وبلاگتون میام دلم واقعا باز میشه .. خیلی ممنون

محمد رضا

با سلام خدمت شما خانم احمدیان.در مورد برنامه رادیویی شباهنگ که با حضور استاد بنایی در هفته گذشته همراه بودانتقاداتی از طرف دوستان همراه شد که چرا در این برنامه اقای بشارتی اتهاماتی رو نسبت به اقای پایور وسبک ایشان فرمودندواولا بنده این برنامه رو تمام وکامل گوش دادم . سخن وبحث در مورد تضادی بود که در تفکرات تئوری وعملی استاد در مورد گروه نوازی وجود داشت.یک صحبت این بود که گروه استاد پایور در دهه 30 و40اولین گروهی بود که متشکل از ساز های سنتی واصیل مثل کمانچه بودولی بعد به مرور ما در تصانیف سال های بعد استاد به شاخص بودن صدای ویولون در گروه بر میخوریم.اتهامی در این برنامه به شخص استاد پایور زده نشد وصرفا کار های استاد پایور نقد شده بود.حتی خود اقای بشارتی کارشناس این برنامه خودشو از شاگردان مکتب استاد پایور میدونه و اموخته هاشو مدیون استاد میدونه.چون در برنامه ای گفته بود که حتی مدتی پیش استاد مشکاتیان رفته ولی کلاس استاد مشکاتیان اون نظم و قدرت اجرایی کلاس استاد پایور رو نداره.به هر حال دوستان اثار تمام اساتید موسیقی جای بحث ونقد بررسی دارد.البته به دور از تعصب .موفق باشید.

محمد رضا

با سلام خدمت شما خانم احمدیان عزیز.میخواستم تحلیل شمارو درباره نگرش پیانویی برای سنتور بدونم.استاد هم قطعاتی رو در این دید نواخته اند.مثل قطعه فریبا که که من خودم شخصا وقتی از نظر روحی مشکلی دارم این قطعه رو گوش میکنم. اونم با دل جان.هر چند فکر کنم استاد خیلی قطعات کمی در این زمینه نواخته اند.ممنون میشم یه تحلیلی نسبت به این نگرش وهمچنین قطعه فریبا از لحاظ فنی وساختاری داشته باشین.با ارزوی موفقیت

محمد رضا

خانم احمدیان سلام.مدت هاست که منتظر مطالب استاد مشکاتیان درباره استاد پایور هستم که قبلا قولش را داده بودید.امید وارم هرچه زودتر این مطلب رو در وبلاگ قرار دهید.با ارزوی موفقیت برای شما.

آواهای ماندگار

نازد به خودش خدا که حیدر دارد دریای فضائلی مطهر دارد همتای علی نخواهد آمد والله صد بار اگر کعبه ترک بردارد عید غدیر خم مبارک

امیر

سرکار خانم احمدیان ! دلتنگ مطالب زیبایان هستیم ... امیدوارم که مشکلی نباشه و مجددآ از مطالب خوب شما استفاده کنیم .

نادر

http://radio-golha.mihanblog.com/ جمال وفایی در وبلاگ رادیو گلها

مهدی جهرمی

سلام. امید سلامتی همیشگی و ماندگار برای شما عزیز هنرمند دارم. ناراحت شدم انشالله زودتر کسالت برطرف گردد تنت به ناز طبیبان نیازمند مباد آمین